Başlığını çok önce attığım bir yazı olacak bu sefer yazımız. Sistem eleştirisi olarak yazmaya başladığım yazı serisinin bir parçası olacak bu yazıda. Derin bir mesele olduğu için zihnimde bu başlık üzerine düşünüp biraz daha pişmesini bekledim. Mevzuyu karmaşık hale getiren asıl mesele şu; şimdi çok uzun bir zamandır galip olan bir kültür hakkında eleştireler yaparken, mağlup olan medeniyetin bireyleri olarak acaba kendi hatalarımızı da bu çarka dahil edip kendi yanlışlarımızdan kaçıyor muyuz? Soru biraz uzun biraz karmaşık oldu ancak kendime de dönerek şu tespiti yapmamızda fayda var. Her zaman bir bahanemiz var ve bunun sebebi mutlaka biz dışında; sistem dediğimiz kapitalizm, düzen veyahut başkaları şeklinde bir ön kabulümüz var. Bunun değişmesi gerekiyor. Sistemin bize dayattıkları ile bizim iradi olarak tercih ettiğimiz bizatihi tarafımıza ait olan yanlış eksik ve aksaklıklarla yüzleşmemiz gerek. İşte en çok sisteme suç attığımız ancak aksine tam olarak tarafımıza ait bir özeleştiri konusu insan ilişkileri. İnsana verdiğimiz kıymetle başlayalım. Aldığımız bir eşyadan bir maldan bir metadan daha fazla kıymet veriyor muyuz insana? Okurken yok artık o kadarda değil dediğinizi duyar gibiyim ancak söylediğim şeye örnek vermek gerekirse herhangi bir ana akım medyanın haberler ana sayfasına açıp günlük haberlere bakmanız yeterli olacaktır. Üç kuruş para için arkadaşını dolandıranlar, miras malı için kardeşini vuranlar, istediğini yapmadı diye eşini dövenler… diye uzayıp giden bir liste. Gerçekten sistemin birer sonucumu bu olaylar? Sanmıyorum. Kültürel olarak ve sosyal olarak büyük bir çöküntü yaşıyoruz. Bunun tüm suçunu sisteme düzene atıp kurtulmak istesekte maalesef gerçek böyle değil. İnsana olan kıymetin yok edilmeye çalışıldığı bir sistem inşa edilmeye çalışıldığı muhakkak. Peki biz bunun karşısında ne inşa ediyoruz? İnsanı insan yapan en önemli değer akletme irade etme halidir. Sistem bize bir şeyleri dayatsa da özgür bir irademiz olduğu müddetçe bu bahaneler bizi kurtarmayacak. İnsana sırf insan olduğu için; başka hiçbir menfaat çıkar gözetmeden kıymet vermeye başladığımız anda birşeylerin değişmeye başlayacağı kesin. Kişilerin meslekleriyle mallarıyla ünvanlarıyla aileleriyle anıldığı değil sadece birer insan olarak ismiyle anıldığı bir sistem inşasında ne kadar başarımız var?
Maalesef bu soruya vereceğimiz cevap pek de iç açıcı değil çünkü bizler de farkında olmadan, şikâyet ettiğimiz o sistemin yani her şeyi birer “meta”ya dönüştüren kapitalizmin birer çarkı haline geldik. İnsanları sahip oldukları makamlar, bindikleri arabalar veya banka hesapları üzerinden değerlendirirken aslında tam da eleştirdiğimiz o acımasız düzenin ekmeğine yağ sürüyoruz. Karşımızdaki kişiyi sırf insan olduğu için bir amaç olarak değil, kendi menfaatlerimiz için bir araç olarak görmeye başladığımız an en büyük kültürel ve ahlaki çöküşü bizzat kendi ellerimizle başlatmış oluyoruz. Kapitalizm insansızlıktır, dedik başlıkta? Evet, gerçek bir öz eleştiri zafiyetlerimizi ve hatalarımızı dışsal etkenlere, yani sadece sisteme fatura etmekle yapılamaz. Sistem böyle diyerek kendi iradesizliğimizi meşrulaştıramayız. insan ilişkilerini, komşuluğu ve dostlukları dahi hızla tüketilen maddiyata dayalı birer nesneye dönüştüren bizzat bizleriz. Üç kuruş için insanların birbirini dolandırması veya kardeşine zarar vermesi aslında kitle iletişim araçlarını ve gündelik yaşamda bize dayatılan yanlış değerleri süzgeçten geçirmeden kabul etmemizin ve derin bir kültürel yozlaşma, yaşamamızın açık bir sonucudur. Oysa bizim medeniyet kodlarımızda insan yaratılmışların en şereflisi yani eşref-i mahlukattır. İnsan, insan olduğu için eşref-i mahlukattır. Yani insansızlık dediğimiz şey insana insan olduğu için değer vermemektir. İnsana madde üzerinden değer veren tüm yargılar kapitalizmin birer bu uzantısı olabilir, ama bunu insan olarak bizim tercih ettiğimiz unutulmamalıdır. Madem insanı hiçbir çıkar gözetmeksizin sadece insan olduğu için değerli kılacak bir şuur inşasından bahsediyoruz yazımızı bu toprakların hamurunu; sevgiyle ve ilahi bir şuurla yoğuran büyük halk ozanımız, Yunus Emre'nin o eşsiz dizeleriyle noktalayalım:
“Yaradılanı severim, yaradandan ötürü…”