Bazen bir insan ölmez; bir çağ susar.
Bazen bir tabutun ardından yalnızca bir beden değil, bir hafıza uğurlanır.
İlber Ortaylı işte o hafızalardan biriydi.
Türkiye’de tarih uzun yıllar boyunca ya kuru bir ders kitabıydı ya da ideolojik kavgaların cephanesi. Fakat Ortaylı’nın sesi kürsüde yükseldiğinde tarih bir anda canlanırdı. Sanki sayfalar arasından bir imparatorluk yürüyerek çıkardı: Balkan rüzgârları, Kırım’ın hüzünlü ufku, Bağdat yolları ve İstanbul’un ağır başlı sessizliği…
O yalnızca bir akademisyen değildi.
O, bu toprakların hafızasını taşıyan bir anlatıcıydı.
Onu dinleyenler çoğu zaman bir tarih dersi değil, bir medeniyet muhasebesi dinlerdi. Bir cümlenin içinde hem imparatorluk görürdünüz hem de Cumhuriyet’in sert gerçekliği. Çünkü Ortaylı’nın zihninde tarih, keskin çizgilerle bölünmüş bir kronoloji değil; birbirine bağlanan uzun bir hikâyeydi.
Ve bu hikâyenin merkezinde çoğu zaman şu şehir dururdu:
İstanbul.
İstanbul onun için yalnızca bir şehir değildi.
Bir medeniyetin arşivi, bir dilin yankısı, bir imparatorluğun gölgesiydi.
O yüzden Ortaylı konuşurken yalnızca bir profesör konuşmazdı.
Sanki arkasında yüzyıllar dururdu.
Bugün Türkiye’de tarih konuşuluyorsa, gençler arşivlere gidiyorsa, kitapçılarda tarih rafları dolup taşıyorsa bunun içinde onun payı inkâr edilemez. Çünkü o, tarihçiliği akademinin dar duvarlarından çıkarıp halkın gündelik merakına taşıdı.
Bazı insanlar vardır; eserleriyle yaşar.
Bazıları vardır; fikirleriyle.
Ama çok az insan vardır ki hem kitaplarıyla hem sesiyle hem de karakteriyle bir dönemi temsil eder. İlber Ortaylı o nadir isimlerden biriydi.
Bu ülke onu uğurladığında, muhtemelen herkes aynı şeyi hissedecek:
Bir tarihçi değil,
bir çağın tanığı toprağa verildi.
Ama tarih garip bir şeydir.
Onu en iyi anlatan insanlar gittikten sonra bile, onların cümleleri yaşamaya devam eder.
Belki yıllar sonra bir öğrenci bir kütüphanede Ortaylı’nın kitaplarından birini açacak ve o sayfaların arasında yalnızca tarih değil, bir ses duyacak:
“Evladım, tarih dediğin şey ezber değil… anlamaktır